Nadpotliwość twarzy i głowy – przyczyny, leczenie

Pocenie się jest fizjologicznym mechanizmem termoregulacyjnym organizmu, niezbędnym do jego prawidłowej pracy. Czasem jednak intensywność tego procesu jest zbyt wysoka w stosunku do okoliczności, wywołując dyskomfort fizyczny i psychiczny. Nadpotliwość może być szczególnie kłopotliwa wtedy, gdy dotyczy twarzy i głowy – obszarów, które trudno nieustannie ukrywać lub osuszać. Kiedy warto skonsultować ten problem z lekarzem i jakie są dostępne metody jego leczenia?

Nadmierna potliwość głowy i twarzy – przyczyny

Nadpotliwość, inaczej hiperhydroza, to zjawisko polegające na wydzielaniu potu w ilościach przekraczających potrzeby organizmu związane z regulacją temperatury ciała. Mechanizm ten jest kontrolowany przez współczulny układ nerwowy, który poprzez neuroprzekaźnik acetylocholinę pobudza gruczoły potowe. W nadpotliwości reagują one nadmiernie na bodźce, przez co dochodzi do nieadekwatnie silnego wydzielania potu. Ze względu na przyczynę wyróżnia się nadpotliwość pierwotną i wtórną.

Nadpotliwość pierwotna

Nadpotliwość pierwotna występuje bez wyraźnej przyczyny, np. innej choroby. Wynika z nadpobudliwości układu nerwowego w określonych obszarach ciała, jednak jej dokładny mechanizm nie został poznany. Istotną rolę mogą odgrywać predyspozycje genetyczne – problem często występuje u kilku członków tej samej rodziny. Typowe cechy nadpotliwości pierwotnej to:

• początek w młodym wieku – pierwsze objawy zwykle pojawiają się w dzieciństwie lub przed 25. rokiem życia,
• symetryczne występowanie – nadmierne pocenie zazwyczaj obejmuje obie strony ciała,
• lokalizacja – nadpotliwość pierwotna najczęściej dotyczy stóp, dłoni, pach i twarzy,
• występowanie głównie w ciągu dnia – charakterystyczny jest brak nadmiernego pocenia podczas snu,
• brak innej choroby wyjaśniającej objawy.

Nadpotliwość wtórna

Nadpotliwość wtórna jest skutkiem innych problemów w organizmie, np. chorób, zmian hormonalnych czy działań niepożądanych leków. Może mieć charakter miejscowy lub obejmować większą powierzchnię ciała. Do jej przyczyn należą m.in.:

• zaburzenia hormonalne i metaboliczne, np. nadczynność tarczycy, cukrzyca, otyłość,
• schorzenia neurologiczne, np. choroba Parkinsona, neuropatie czy uszkodzenia układu nerwowego,
• poważne infekcje, np. gruźlica, sepsa,
• wahania hormonalne, m.in. związane z menopauzą i ciążą,
• niektóre nowotwory,
• działanie leków, m.in. leków przeciwdepresyjnych i obniżających poziom glukozy we krwi.

Szczególnym rodzajem nadmiernej potliwości twarzy jest tzw. nadpotliwość smakowa, w której problem pojawia się wyłącznie podczas jedzenia lub myślenia o nim. Może wynikać z zespołu Freya, rozwijającego się w następstwie uszkodzenia nerwów w okolicy ślinianki przyusznej, np. w wyniku urazu czy operacji. Łagodne pocenie się twarzy naturalnie towarzyszy również spożyciu określonych potraw, np. bardzo ostrych.

Co może nasilać nadmierną potliwość twarzy i głowy?

U podłoża nadmiernej potliwości głowy i twarzy leży silniejsza reakcja na bodźce. Oznacza to, że sytuacje, które fizjologicznie powodują niewielkie zwiększenie wydzielania potu, mogą wywołać bardzo obfitą reakcję. Do czynników nasilających pocenie twarzy i głowy należą:

• stres i silne emocje – lęk, zdenerwowanie, strach czy napięcie psychiczne pobudzają układ współczulny,
• wysoka temperatura – przebywanie w gorącym lub dusznym pomieszczeniu uruchamia mechanizmy termoregulacyjne, których celem jest ochłodzenie organizmu,
• wysiłek fizyczny – podczas ruchu wzrasta produkcja ciepła, dlatego organizm zwiększa wydzielanie potu,
• gorące i pikantne potrawy – mogą wywoływać lub nasilać pocenie twarzy, zwłaszcza w okolicy czoła, nosa i górnej wargi,
• alkohol i substancje psychoaktywne,
• nadmierna masa ciała – sprzyja nadmiernemu poceniu, m.in. ze względu na większą produkcję ciepła i trudniejsze oddawanie go do otoczenia.

Nadmierna potliwość twarzy – czym się objawia?

Nadpotliwość twarzy i głowy może obejmować różne okolice. Dotyczy ona zwykle czoła, górnej wargi, nosa, skroni oraz owłosionej skóry głowy. Objawy mogą występować w jednym miejscu lub obejmować kilka obszarów jednocześnie. Charakterystyczne są:

• widoczne na skórze krople lub spływanie potu,
• nawracające epizody zwiększonego pocenia, m.in. w sytuacjach stresowych, podczas wysiłku czy przy upale,
• obciążenie psychiczne – nadmierna potliwość głowy i twarzy może powodować zakłopotanie, obniżać samoocenę i prowadzić do unikania kontaktów społecznych,
• problemy dermatologiczne – długotrwała wilgoć sprzyja podrażnieniom i maceracji skóry, czyli jej nadmiernemu rozmiękczeniu pod wpływem wilgoci.

Jak diagnozuje się nadpotliwość twarzy i głowy?

Rozpoznanie nadpotliwości twarzy i głowy opiera się na wywiadzie lekarskim i badaniu fizykalnym. Lekarz ocenia, kiedy pojawiły się objawy, jak często występują, które okolice obejmują, co nasila pocenie oraz czy pojawia się ono również podczas snu. Znaczenie mają także informacje o chorobach przewlekłych, przyjmowanych lekach i występowaniu podobnych dolegliwości u członków rodziny.

Podstawową kwestią jest ustalenie, czy nadmierna potliwość głowy i twarzy ma charakter pierwotny, czy jest objawem innej choroby albo działaniem niepożądanym leku. Jeśli lekarz podejrzewa nadpotliwość wtórną, może zlecić dodatkowe badania, zależnie od objawów i wywiadu. Z kolei w rozpoznaniu nadpotliwości pierwotnej bierze się pod uwagę m.in.:

• nadmierne, widoczne pocenie, występujące co najmniej raz w tygodniu i utrzymujące się przez minimum 6 miesięcy,
• objawy obustronne i symetryczne,
• początek w młodym wieku,
• brak nadpotliwości w nocy,
• występowanie podobnych objawów u innych członków rodziny.

Jak leczyć nadpotliwość twarzy?

W przypadku nadpotliwości wtórnej podstawą jest leczenie choroby wywołującej nadmierne pocenie lub – jeśli jest to możliwe – usunięcie czynnika sprawczego, np. leku nasilającego objawy. Jeśli problem ma charakter pierwotny, stosuje się metody dobierane indywidualnie do nasilenia i lokalizacji objawów. Mogą obejmować:

• preparaty stosowane miejscowo – zawierają np. sole glinu, które ograniczają wydzielanie potu. W przypadku twarzy należy zachować szczególną ostrożność ze względu na ryzyko podrażnienia skóry,
• toksynę botulinową typu A – popularny botoks jest wstrzykiwany w obszary dotknięte nadpotliwością w celu zablokowania sygnałów pobudzających gruczoły potowe. Efekt jest czasowy i zwykle utrzymuje się przez kilka miesięcy,
• leki antycholinergiczne, np. oksybutynina – mogą ograniczać aktywność układu współczulnego,
• sympatektomia – to zabieg chirurgiczny polegający na przecięciu lub zablokowaniu fragmentu pnia współczulnego układu nerwowego. Rozważa się go w najcięższych przypadkach nadpotliwości, gdy inne metody okazują się nieskuteczne.

Nadmierna potliwość twarzy – domowe sposoby

Domowe sposoby nie usuwają przyczyny nadpotliwości, ale mogą pomóc ograniczyć dokuczliwe objawy. W pierwszej kolejności warto zaobserwować, jakie sytuacje wywołują lub nasilają pocenie, i w miarę możliwości ich unikać. Pomocne może być:

• ograniczenie określonych produktów spożywczych – intensywne pocenie twarzy wywołują np. bardzo gorące lub pikantne potrawy, kofeina czy alkohol,
• redukcja stresu – pomóc mogą np. proste techniki relaksacyjne czy ćwiczenia oddechowe, a w razie trudności z samodzielnym opanowaniem napięcia – wizyta u psychologa,
• dbanie o odpowiednią temperaturę otoczenia – przewiewne ubrania, lekkie nakrycia głowy i unikanie przegrzewania pozwalają zmniejszyć bodźce termiczne pobudzające wydzielanie potu,
• utrzymywanie prawidłowej wagi – nadmierna masa ciała sprzyja nasileniu pocenia, dlatego w przypadku nadwagi czy otyłości jej stopniowe zmniejszanie może je ograniczyć.

Podczas epizodu nadmiernej potliwości twarzy doraźnie stosuje się np. chłodne okłady, przenośne wentylatory czy chusteczki absorbujące wilgoć, które pomagają utrzymać suchą skórę i poprawiają komfort pacjenta. Takie działania mają jednak wyłącznie charakter wspomagający. Jeśli pocenie jest bardzo nasilone, warto skonsultować się z lekarzem i poszukać jego przyczyny. Odpowiednio dobrane metody leczenia mogą skutecznie ograniczyć wydzielanie potu i znacząco poprawić komfort życia.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.

Mgr Aleksandra Drążkiewicz