Klasterowy ból głowy – jak go rozpoznać?

Klasterowy ból głowy to bardzo silny, napadowy, jednostronny ból głowy, nazywany dawniej bólem Hortona. Jest rzadką jednostką chorobową często myloną z innymi schorzeniami jak migrena czy neuralgia nerwu trójdzielnego.

Należy do pierwotnych (samoistnych) bólów głowy, uznawany za jeden z najcięższych bólów głowy. Jest dosyć rzadkim schorzeniem – występuje u ok. 0,1-0,2% populacji ogólnej, częściej dotyczy mężczyzn. Może wystąpić w każdym wieku, chociaż częściej dotyka osób między 20. a 40. r.ż. Ze względu na niezbyt częste występowanie postawienie rozpoznania trwa zazwyczaj kilka lat.

Klasterowy ból głowy – przyczyny

Jak do tej pory przyczyna nie została jednoznacznie ustalona. Obserwuje się czynnik dziedziczny, czyli rodzinne występowanie, jednak jak dotąd nie zidentyfikowano genów odpowiedzialnych za chorobę. Czynnikiem wywołującym atak może być alkohol, ale również inne czynniki jak palenie papierosów, zażywanie niektórych leków, czy stres. Podnoszona jest rola podwzgórza (ze względu na rytm dobowy i sezonowy napadów), nieprawidłowe działanie neuroprzekaźników, a także udział nerwu trójdzielnego.

Klasterowy ból głowy – objawy

Objawia się napadowym, występującym po jednej stronie bólem głowy. Ból obejmuje skroń, okolice oczodołu, policzek i szczękę, a towarzyszą mu objawy wegetatywne zlokalizowane po tej samej stronie, jak: zaczerwienienie i łzawienie oka, zwężenie źrenicy, opadanie lub obrzęk powieki, zaczerwienienie i potliwość twarzy, uczucie zatkania i wyciek wodnistej wydzieliny z nosa. Niekiedy mogą pojawić się nudności i wymioty.

Napad trwa od 15 minut do nawet 3 godzin, najczęściej 45-60 minut i może powtarzać się kilka razy na dobę (od 1 do 8), zazwyczaj w nocy. Pojawia się o tej samej porze roku lub o tej samej porze dnia (a nawet o zbliżonej godzinie), największe nasilenie ból osiąga po ok. 10 minutach. Ból pojawia się nagle i równie szybko ustępuje. Jego charakter opisywany jest jako palący, piekący lub przeszywający.

W czasie napadu zmienia się zachowanie chorego; jest niespokojny, pobudzony, nie może znaleźć sobie miejsca, przyjęcie przez niego ustalonej pozycji siedzącej lub leżącej powoduje nasilenie bólu.

Niekiedy napady bólu może poprzedzać wystąpienie aury wzrokowej, a także objawów poprzedzających takich jak ziewanie, kaszel. Czasem również występują dolegliwości podobne do migreny: światłowstręt, fonofobia (lęk przed dźwiękami) i są one zlokalizowane po stronie bólu.

Charakterystyczny jest klasterowy charakter występowania bólu. Polega to na tym, że napady występują codziennie przez pewien czas, zwykle kilku tygodni lub miesięcy (zwykle 4-12 tygodni), po czym ma miejsce remisja, czyli przerwa w występowaniu choroby, która trwa od kilku miesięcy do nawet kilku lat. Jest to tzw. postać epizodyczna i dotyczy większości pacjentów.

W postaci przewlekłej często ataki występują codziennie, nie występują remisje lub są bardzo krótkie (do 10-14 tygodni) prze co najmniej rok.

Postać epizodyczna ma charakter przewlekły, a naprzemienne okresy klasterów i remisji trwają wiele lat. U części chorych występuje tylko jedna postać (epizodyczna lub przewlekła), ale czasami postać przewlekła może przejść w epizodyczną lub epizodyczna w przewlekłą.

Klasterowy ból głowy – rozpoznanie

W rozpoznaniu należy za pomocą dodatkowych badań wykluczyć inne przyczyny bólu głowy jak: guz mózgu, choroba naczyń krwionośnych, zmiany zapalne. Wśród badań dodatkowych znajdują się badania obrazowe (tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny) czy badanie płynu mózgowo-rdzeniowego.

Rozpoznanie klasterowego bólu głowy jest stawiane na podstawie specyficznego przebiegu ataku bólu, objawów towarzyszących i jego klasterowego charakteru, a także klinicznego badania neurologicznego. Do oceny postaci choroby niezbędna jest dłuższa obserwacja – jak długo trwa klaster i czy występuje okres remisji. Dlatego warto prowadzić tzw. dzienniczek bólu, w którym odnotujemy porę wystąpienia i czas trwania bólu, jego natężenie, lokalizację, zastosowane leki przeciwbólowe i sytuacje, które mogły wywołać napad bólu (przyjmowane posiłki, aktywność przed wystąpieniem bólu, jakość snu).

Klasterowy ból głowy – leczenie

Celem leczenia jest działanie doraźne polegające na terapii napadu bólu, jak i leczenie zapobiegawcze, mające na celu wydłużenie okresu remisji, zmniejszeniu liczby napadów.

Leczenie doraźne poszczególnych napadów jest trudne, ze względu na dosyć rzadkie występowanie tego schorzenia, stosunkowo krótki czas występowania bólu. Żaden z klasycznych leków przeciwbólowych nie przynosi efektów zanim ból samoistnie ustąpi.

Stosowanie tlenu 100% u dużej części chorych przynosi ulgę już po 5 minutach. Zaobserwowano również korzystne efekty po zastosowaniu sumatryptanu, zolmitryptanu czy ergotaminy. Czas trwania napadu skraca też przezskórna stymulacja nerwu błędnego.

Leczenie zapobiegawcze krótkookresowe obejmuje podawanie dexametazonu, a także eletryptanu, ergotaminy, lidokainy.

Leczeniu zapobiegawcze długookresowe wskazane jest dla osób z postacią przewlekłą lub z postacią epizodyczną z bardzo częstymi nawrotami. Stosowane jest:

• leczenie farmakologiczne: werapamil, walproinian, węglan litu, ergotamina, glikokortykosteroidy, metysergid, topiramat,
• elektrostymulacja:
  • przezskórna stymulacja nerwu błędnego – jest nieinwazyjną metodą oddziaływania, na nerw błędny w jego odcinku szyjnym, oddziaływanie polega na zahamowaniu przewodzenia sygnałów bólowych przez zastosowanie specjalnego urządzenia.
  • stymulacja zwoju klinowo-podniebiennego – polega na umieszczeniu w podniebieniu mikrostymulatora, który jest regularnie aktywowany przez pacjenta.
  • stymulacja nerwów potylicznych – metoda podobna, polega na zastosowaniu impulsów elektrycznych oddziałujących na nerwy potyliczne.
  • stymulacji głębokich struktur mózgu – w czasie zabiegu operacyjnego mieszczona zostaje elektroda w strukturze mózgu zwanej pole brzuszne nakrywki/tylnej części podwzgórza, a następnie ciągła stymulacja tego obszaru. Ze względu na działania uboczne stosowana jedynie w ciężkich przypadkach.
• zabiegi znieczulające/uszkadzające struktury nerwu trójdzielnego – stosuje się je w przypadku niepowodzenia innych metod, wiąże się jednak z występowaniem powikłań w postaci zaburzeń czucia w twarzy.

Klasterowy ból głowy – domowe sposoby

Klasterowy ból głowy jest uciążliwy i utrudnia codzienne funkcjonowanie, może wywoływać uczucie bezsilności i bezradności, spadki nastroju.

Warto unikać alkoholu, który może być czynnikiem wywołującym ataki bólu. Niektórzy autorzy sugerują, że dodatkowym czynnikiem może być palenie papierosów, stres, działanie leków, których działanie polega na uwalnianiu tlenku azotu np. nitrogliceryna, sildenafil.

Jeżeli lekarz zaleci stosowanie nieinwazyjnych metod w postaci stymulatora nerwu błędnego, można do używać w napadach bólu.

Każdy przedłużający się lub nawracający ból głowy powinien skłonić nas do wizyty u lekarza. Ponieważ jest to objaw nieswoisty, mogący mieć wiele przyczyn, w tym bardzo poważnych, a diagnostykę i postępowanie lecznicze powinien poprowadzić lekarz.

Mgr Renata Grzelik